क्रान्ती - प्रजातन्त्र - पन्चायत - लोकतन्त्र र गणतन्त्र प्राप्त तैपनी निराशा किन ?

क्रान्ती - प्रजातन्त्र - पन्चायत - लोकतन्त्र र गणतन्त्र प्राप्त तैपनी निराशा किन ?



हामी नेपाली - पहिला निकै गर्व लाग्थ्यो, अहिले लाग्दैन । पहिला भिमसेन, अमरसिंह, बलभद्र, पृथ्वीनारायण, देव शमशेर जस्ता विरहरुको विरताको रगतले सिंचिएको थियो । अहिले मुर्दाहरुले शासन गरिरहेका छन् ।

देशले भिमसेन थापा मुक्तियार पायो, विभिन्न कुरामा फसाएर आत्महत्या गर्न लगाइयो । क्रमैसंग रंगनाथ, पुस्कर, रण ब., माथवर सिंह, फत्तेजंग हुँदै राजा सुरेन्द्र, राजेन्द्रको समयमा जंग बहादुरले श्री ३ पदवी लिएर कोत पर्व, भन्डारखाल पर्व, अलौ पर्व मच्चाए ।

जनताले आफ्नो दुख घटाउने मौका पाएनन् । राणा शासनले १०४ वर्ष देश चलाए, कतिले राम्रो काम गरे, कतिले नराम्रो काम गरे । वीर शमशेरले अस्पताल खोले, चन्द्र शमशेरले सति प्रथा हटाए, त्रिचन्द्र कलेज खोले । समय परिवर्तन भयो, शासक परिवर्तन भए, वि.सं. १९९७ मा आजादी र प्रजातन्त्रको माग गर्ने धर्मभक्त, शुक्रराज, गंगालाल, दशरथ जस्ता ब्यक्तिहरु सहिद भए, यो घटनाले ढिलै भएपनी देशमा एक आशाको किरण जगायो । धेरैथोरै क्रान्ती भयो - त्रिभुवनले जनतालाई सहयोग गरे - देशमा सहिदको बलिदानको १० वर्ष पछि वि.सं. २००७ सालमा प्रजातन्त्र आयो । अब त चैनको श्वास फेर्न पाइएला भनेर जनताहरु ढुक्क थिए तर त्यसो भएन ।

त्रिभुवनको शेषपछी महेन्द्र गद्दीमा सवार भए । ०१७ साल तिर निर्वाचित प्रधानमन्त्री विश्वेश्वर प्रसाद कोइरालालाइ बन्दी बनाए र शासनलाई आफ्नो कब्जामा लिए र एकाधिकार शासन लागू गर्न लागे । देशले निर्दलिय शासन पायो । अत्याचार र आतंक चल्दै गयो, राम्रा काम पनि अलिअली भए । जनताले आनन्दको श्वास अझैं फेर्न पाएनन् ।

वि सं. २०२८ सालमा राजा महेन्द्रको चितवन भरतपुरमा सिकार खेल्ने क्रममा हृदयघातको कारणले मृत्यु भयो । त्यसपछी बिरेन्द्र राजा भए । ( उपयुक्त समय नभेटिएकाले उनको राज्यारोहण ३ वर्ष पछि भएको थियो ।)

वि. सं. २०३६ साल वैशाखमा राजा विरेन्द्रले घोषणा गरेका सुधारिएको पन्चायत कि बहुदल भन्ने जनमत संग्रह वि. सं. २०३७ सालमा सम्पन्न भएकोमा बहुमत पन्चायतको तर्फ खस्यो । देशले फेरि पनि पन्चायतलाई स्वागत गर्यो ।

यो ब्यवस्था पनि जनतालाइ उचित लागेन । नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा कम्युनिष्ट मोर्चाहरु मिलेर बहुदलका लागि जनआन्दोलन लाई मूर्त रुप दिने प्रयाश गरे जुन सफल पनि भयो । लगभग पचास दिनको क्रान्तीकारी आन्दोलन पछि देशले बहुदलिय ब्यवस्था पायो । निर्दलिय पन्चायत शासनको अन्त्य भयो । आनन्दका सुस्केरा नियाल्ने जनताका शासन भने अझै पूरा हुन सकेनन् । केही न केही अभाव छ भन्ने लागिरह्यो ।

राजालाइ वैचारिक तवरले औला उठाउने एकीकृत माक्र्सवाद लेलिनवादका प्रखर ब्यक्तित्व कमरेड मदन भण्डारी र जीवराज आश्रीतको दासढुङ्गा घटनामा वि.सं. २०५० साल जेठमा हत्या भयो । देशले कोल्टे फेर्ने सबैलाइ आशा भएता पनि देशले क्रान्तिको त्यो उचाइ कहिल्यै भेट्न सकेन । आन्तरिक खिचातानीमा र बाहिरी शक्तिको प्रभावले देशले आफ्नो विकाश र शान्तिको उचाइमा उडान भर्न सकेन ।
अन्तत देशले माओवादीको जन्म दियो ।

देश विषम परिस्थितितर्फ मोडिरहेकै बेला २०५२ सालमा माओवादीको उदय भयो जसको मुख्यत: लक्ष्य देशमा राजतन्त्रको अन्त्य गर्नु र गणतन्त्रको उदय गर्नु थियो ।

माओवादीले सानातिना आन्दोलन, भुमिगत आन्दोलन खेल्दै, विभिन्न राजनीतिक पृष्ठभुमि तयार गर्दै गयो । रामेछापको बेथान चौकी आक्रमण हुँदै रुकुम सांसद यदु गौतम हत्या जस्ता सर्वसाधारण जनताको हत्या गर्दै राजाको शक्तिलाइ परास्त हुने दियो बालेर हिडिरहेको थियो ।

नेपाली जनताले आशा गरेका राजा विरेन्द्रको वि.सं २०५८ सालमा सपरिवार हत्या भयो । राजाको हत्यापछी मुलत देशको राजनीतिक धरातल फरक भयो । दिपेन्द्र बेहोस थिए - बेहोसीमै राजा भएर मरे । यो घटनाको आजसम्म पनि रहस्य पत्ता लाग्न सकेन । राजाको हत्या पछि राजाको शक्तिमा समेत धक्का लागेर राज्य शासन कमजोर बन्दै गयो । राजा ज्ञानेन्द्र सत्तामा बसेपछी कमजोरीको फाइदा उठाउदै माओवादीले आफ्नो संग्राम बढाउदै लग्यो । राजाले आफ्नो किसिमले शासन अनुमती दिन लागे ।

२०५८ साउन १० गते विद्रोही पक्ष र राज्य पक्ष बीच युद्ध विरामको घोषणा भयो । फेरि मंसिर ७ मा माओवादीले दाङको घोराहिमा सैनिक इलाकामा आक्रमण गरेर निकै हातहतियार कब्जा गर्‍यो ।

२०५९ सालमा ठाउँठाउमा आक्रमण जारी राख्दै जेठमा बामपन्थी पत्रकारको हत्या भयो । माओवादीले भुमिगत आक्रमण जारी राखिरहेकै थियो ।

२०६० साल साउन २७ देखि भदौ १ सम्म प्रारम्भिक रुपमा माओवादी - सरकार बिच शान्तिवार्ता सम्झौता, छलफल भयो ।

तर साउन ३२ गते नै नेपाली सेनाले १६ जना रामेछापको दोरम्बामा ( माओवादी र सर्वसाधारणको ) हत्या गरेपछी देशमा क्रान्ति र विद्रोहको बिरुवामा झन मलजल पुग्यो ।

भदौ १० मा पुगेर युद्ध विराम भंग भयो । पत्रकारहरु मार्ने शिलशिला चलिरह्यो । २०६० कै माघ फागुनमा काभ्रेमा मैना सुरुवार हत्याकान्ड भयो । उनलाइ बलात्कार र हत्या गरेको आरोप उक्त सैनिक केन्द्रका तात्कालिन केही सैनिक अधिकृत ए महासेनानीलाई लागेको थियो ।

चैत्रको पहिलो हप्तामा बेनी आक्रमण घट्यो । जसमा करिब ५०० (अनुमान) को हत्या भएको आशंका गरिएको छ ।

२०६१ साल माघ १९ मा तत्कालीन देउवा सरकारलाई वर्खास्त गरि राजाले आफ्नै अध्यक्षतामा मन्त्रीमण्डल गठन गरेर प्रत्यक्ष निरंकुश शासन गरे । यसपछी संसदवादी दलहरुले आफ्नो आन्दोलन सुरु गरे ।

२०६२ जेठ २३ मा बादरमुडे घटना भयो । चितवनको माडीस्थित बादरमुढेमा माओवादीको नेतृत्वले थापेको विद्युतिय धराप राखेर सर्वसाधारण चढेको बसमा आक्रमण गर्दा ४१ सर्वसाधारणको हत्या भएको थियो ।

२०६२ साल मंसिरमा सात पार्टी र माओवादी पक्ष बिच युद्ध रोकेर वार्तामा आउन सहमती भयो । यो दिल्लीमा भएको वार्ता हो, जसमा १२ बुदेँ सम्झौता भएको थियो ।

२०६२ चैत्र २४ बाट दोस्रो जनआन्दोलनको सुरुवात भयो, दमनकारी राजतन्त्रको विरुद्धमा । जनआन्दोलन दोस्रो पनि सफल भयो । २०६३ वैशाख ८ मा जनताको नासो जनतालाइ फिर्ता गरिदिएको भन्ने घोषणा पश्चात वैशाख ११ मा राजाले फेरी संसदको पुनर्स्थापना भएको घोषणा गरे - जुन दिन लोकतन्त्रको फेरि  हासिल भयो ।

२०६३ मंसिर ५ मा भएको सात दलको नेपाल सरकार र नेकपा माओवादी बिच भएको सम्झौतालाई 'बृस्तृत शान्ति सम्झौता' भनियो । सात दल र नेकपा माओवादी पनि मिलेर आठ दलले आन्तरिक संसद बनेको थियो । संविधान सभा बनी संविधान नलेखिन्जेलको लागि उक्त अन्तरिम संसदले अन्तरिम संविधान जारी गर्यो ।

अन्तरिम संविधानले राजाको अन्त्य गर्यो र २०६४ साल जेठमा संविधान सभाको चुनाव गर्न निर्देशन दियो । राजनीतिक खिचातानी र संक्रमण हटाउदै तेस्रो पटकमा चैत्र २८ मा चुनाव हुने निर्णय भयो ।


द्वन्द्वकाल, संकटकाल र क्रान्ती, आतंक बम वारुद हत्या बलात्कार, अपहरण, चन्दा, फिरौती जस्ता कुराबाट आजित भएका जनताले आनन्दको अमन चयनको स्वागत गर्न थालिसकेका थिए । जनताको अमन चयन निकै समय लामो समयसम्म चल्न सकेन । १७००० + मानिसको जान अन्जानमा भएको बलिदानको फलस्वरुप देशमा २०६४ चैत्र २८ मा देशभर संविधान सभाको लागि चुनाव सम्पन्न भयो ।

आफ्ना बाआमा गुमाउन परेको शोकको, छोरा छोरी आफन्त गुमाउन परेको शोकलाइ जितेर निकैले भोट हाल्न गए, आन्दोलनमा घाइते भएकाहरु ले नयाँ नेपालको दियो जलाउन उत्सुकता पूर्वक भोट हाले । देशमा माओवादीको डर अझैँ थियो । क्रान्तिलाइ कलममा टुंगाएर जिल्ला जिल्लाबाट प्रतिनिधिहरु पठाएर जनताले संविधान लेख्न पठाए ।

निर्वाचन पश्चातको संविधान सभाले देशमा राजतन्त्र अन्त्य भएको र देशमा गणतन्त्र लागू भएको घोषणा गर्‍यो । यो दिन २०६५ जेठ १५ थियो । गणतन्त्र जन्मियो तर अमनचयन जन्मिएन ।
तात्कालिन प्रम गिरिजा कोइराला ले राष्ट्रपतिको रुपमा सरकारले रामवरण यादव उठाए, चुनावले यादवलाइ चयन गर्यो । पहिलो राष्ट्रपतिको चुनाव स्थगित भएपछी दोस्रो चुनावमा बहुमत प्राप्त गरि नेकपा माओवादीका उम्मेदवार राम राजा सिंहलाइ परास्त गरेर राष्ट्रपतिको रुपमा शितल निवास प्रवेश  गरे । नेपाले जनताको छोरो देशको सर्वोच्च अंग सम्हाल्ने ब्यक्ती बन्यो । नेपाली जनता आशाको सपना बाचिरह्यो । अब त आनन्दको समय आउला भनी - पर्खी बसिरहे।

सभामुखको रुपमा संविधान सभाको सुवास चन्द्र नेम्वाङले नेतृत्व गर्न पाए । माओवादीले बहुमत ल्यायो र पहिलो पार्टी बन्यो र प्रचण्डले २०६५ भदौ २ मा प्रधानमन्त्री बने र पहिलो सरकार गठन भयो ।
पहिलो संविधान सभाले सभाको निचोड ( नया संविधान ) दिन सकेन । जसको फलस्वरुप देशले दोश्रो संविधान सभाक लागि चुनाव गर्नुपर्ने भो ।

माकुने झलनाथ बाबुराम जस्ता नेताले सत्तालाइ आफ्नै किसिमले चलाउन थाले । देशले संविधान पाएन । पहिलो संविधान सभाको चुनावको लागि देशले निकै अर्थतन्त्र गुमाइसकेको थियो । दोस्रो संविधान सभाको लागि चुनाव गर्दा र प्रतिनिधिमा राज्यको सम्पती दोहन गर्ने चलन बढ्दै गयो ।

बाबुरामको सरकारले पनि उचित दिशा दिन नसके पछि देशले प्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मीलाइ मन्त्रीपरिषदको अध्यक्ष बनायो। रेग्मिको अध्यक्षता दोस्रो संविधान सभाको लागि चुनावको बारेमा निर्णय लिन सहज बनाइदियो । फलस्वरुप २०७० साल मंसिरमा दोस्रो संविधान सभाको लागि देशैभर चुनाव सम्पन्न भयो । जिल्लाले पतिनिधी पठायो - विभिन्न रस्साकस्सीका बिच देशले प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाको नेतृत्वमा नेपालको संविधान २०७२ जारी गर्यो ।

आफू अनुकुलको संविधान जारी भएपछी अब त देशमा शान्ती अमन चयन कायम होला भनियो तर त्यो पनि सपनामा नै सिमित भयो। संविधान जारी भएपछी पनि विभिन्न अभावहरु लाई औल्याउदै देशको प्रगती र शान्तिमा वाधा उत्पन्न भैरह्यो । दोस्रो संविधान सभामा काङ्ग्रेस पहिलो स्थानमा आइपुग्यो, एमाले दोस्रो स्थान र माओवादी तेस्रो स्थानमा पुग्यो । देशले दोस्रो संविधान सभाको निर्वाचनको लागि ७ अरब ७५ करोड खर्च ब्यहोर्नु पर्‍यो ।

सुशील कोइरालाको नेतृत्वले संविधान दिएपछी पनि नेपालमा कुनै आशलाग्दा सरकारी योजनाहरु बाहिर निस्कन सकेनन् बरु राज्यदोहनको घटनाहरु बाहिरिदै गए ।

दोस्रो संविधान सभाले सरकारले देशलाइ संघिय राज्यमा रुपान्तर गर्ने निर्णय गर्यो र देशले २०७२ माघ ३ गते संविधान जारी गर्यो । सात प्रदेशमा विभाजन गर्‍यो - क्रान्ती हरु हुँदै गए । देशलाइ भार बढ्दै गयो, निर्णयहरु काचों काचों बन्दै गयो । देशका जनतालाई कर तिर्न हम्य हम्य भयो । संघिय ब्यबस्था अभिषाप हुँदै गएको छ ।

सुशील कोइराला पछि प्रधानमन्त्री बनेका केपी ओली पनि एक वर्ष पनि टिक्न सकेनन् । अशान्तिकै वावजुद देशले २०७२ सालमा भुकम्पको धक्का ब्यहोर्नु पर्‍यो । अलिअली जग बस्न नपाएको अर्थतन्त्रमा भुकम्पको धक्काले झन चकनाचुर भयो । देशले आयत गर्ने सामान बढ्न थाल्यो भने निर्यात गर्ने सामान हरुको उत्पादन कम हुन लाग्यो । ८-९ हजार जनता गुमाएको थियो नेपालले भुकम्पमा । देशले प्राकृतिक विनाशबाट सङ्लिन नपाउदै देशमा भारतको अघोषित नाकाबन्दी खेप्यो । अशान्तिबाट धर्मरिएको देशको संरचना अस्थायित्वमा पिल्सिन पुगिरह्यो । केपि ओलीले लिएको भारतको नाकाबन्दी विरुद्धको अडानले फेरी जनतामा उत्साह थपियो । आफ्नो अवधिमा जनतालाइ आशा दिलाएका र प्रतिनिधि सभाको चुनाव ताका राष्ट्रभक्ती भाषणमा देशका जनतालाइ आफ्नो पार्टितर्फ आकर्षण गरिरहे । यो बिचमा माओवादीमा निकै फुटहरु देखियो र प्रचण्ड निर्देशित माओवादी केन्द्र नेकपा एमालेमा मिसियो र नेकपा बनेर चिनिन लाग्यो । स्थानिय चुनाव, प्रादेशिक चुनाव र संसदिय चुनाव हुँदै संघिय ढाँचामा देशले संरचना पायो तर पनि कुनै फरक पाएनन नेपाली जनताले ।



माओवादी मिसिएपछिको एमालेको ( नेकपा ) विजयी आकार ठूलो भयो तर पनि देशले चाहेजस्तो प्रगती गर्न सकेन । चुनावको भब्य विजयपछिको कम्युनिस्ट मिलनले देशमा स्थायी सरकारको निर्माण भयो ।

जनताले अस्थायी सरकारको कारणले विकास नभएको भन्ने भ्रमबाट पनि छिटै मुक्ती पाए । देशमा स्थायी सरकार बनाएको केपि ओलीको सरकार विभिन्न कान्ड र झमेलामा फस्दै गयो । सपनाको आयतन बढाउदै गएका ओली एकाएक असफल साबित हुँदै गए । उनकै कार्यकालमा कृष्ण महरालाइ ( सभामुख ) लाई यौन काण्डमा राज्यले गिरफ्तार गर्‍यो । जनताको माझमा घटेका हत्या बलात्कारका घटनाहरु धमाधम गुपचुप हुन लागे । देशका गौरवका आयोजनामा धमाधम भ्रष्टाचारका तथ्यहरु बाहिरिन लागे । सरकारी विलासिताको लागि राज्यले निकै धनराशी खर्च गर्न लाग्यो । राष्ट्रपती विद्या देवी भन्डारीको पनि सरकारी विलासिताको आचरणले जताततै आलोचना बढ्दै गयो । प्रत्येक ठूला संवैधानिक अंगका प्रमुखहरु धमाधम भ्रष्टाचारको केशमा फस्न लागे तर सहजै उम्कन पाए । वाइड बडी काण्ड, सार्वजनिक जग्गा काण्ड,ओम्नी प्रकरण, यति प्रकरण, सुन काण्ड, पप्पु ठेकेदारी काण्ड, मार्सि चामल सम्झौता, बास्कोटा घुस काण्ड, सांसद अपहरण काण्ड सम्म ओली प्रशासन आफ्नै वरपरबाट फसिसकेको थियो ।

स्थायी सरकारबाट पनि न्युनतम उपलब्धी प्राप्त गर्न नसकेका नेपालीले अब केको गणतन्त्रमा खुसी मनाउन के क्रान्ती गर्न बाकिँ छ ?

क्रान्ती सफल भएको र देशले भोगेको संक्रमणकालिन अवस्था बाट शिक्षा लिदै फड्को मार्ने समयमा रुकुम पश्चिममा भएको जातिय विभेदको घटनाले देशलाइ र क्रान्तिका अगुवाहरु लाई लज्जित बनाएको छ । निर्मला पन्त जस्ता कति चेलीले हत्या र बलात्कार खेप्नुपर्छ - नवराज विक जस्ता कति युवाले आफ्नो प्रेम र ज्यान भेरीमा बगाउनुपर्छ ।

प्रेमको लागि, समानताको लागि लडेको यो विराट लडाइमा सहादत प्राप्त गरेका महान पूण्य आत्माहरुलाइ मेरो हृदयको अन्तिम विन्दु देखि विनम्र सम्मान, सलाम सहितको प्रेमपूर्ण अभिवादन।

 परदेशबाट फर्किएको बाकसको लास देखि लासमा ओढाएको कात्रो सम्म राजनीतिको व्यापार गर्ने यो युगका ती सम्पूर्ण नेता भनिएका निर्दयी राजनीतिज्ञलाई पनि सम्मान त छ ।

२०७६ माघ देखि विश्वले कोरोना भाइरसको महामारीबाट गुज्रीनु पर्यो - देशले पनि त्यसको लागि तयारी गर्दै छ ।

यहि समयमा भारतले नेपालको कालापानी भुभाग सहित लिम्पियाधुरा लिपुलेकको जमिन आफ्नो नक्सामा देखाए पनि नेपालले यसको कडा शब्दमा प्रतिरोध गरेको छ । नेपालले नया नक्सा सार्वजनिक गर्‍यो र यसै विषयमा संविधान संशोधन गर्न उत्सुकता देखाएपनी किचलोकै कारण सम्भव भएको छैन ।

आज जेठ १५ गते देशले गणतन्त्रको दिवसको अवसरमा कोरोना भाइरस सम्बोधन गर्ने बजेट ल्याउदै छ । तर हात्ती आयो हात्ती आयो फुस्सा भनेजस्तो बजेट नहोस । हामी कामना गरौं ।

शुभकामना दिएर हुने त क्यै पनि होइन, नदिएर नहुने पनि क्यै होइन । मूलत: अझै अभावमा घर न घाट भएर भोकको गल्लीमा मरिरहेका सुर्य पाख्रीन, जातकै कारणले मर्नुपरेका अङ्गिरा पासी र नवराज विक, न्यायकै कारणले मर्नुपरेका अधिकारी दम्पती र सिटामोल र आयोडीन नपुगेरै मरेका तमाम अशान्त आत्माहरु प्रती क्षमायाचन गर्दछु ।

गणतन्त्रको विरुवा भएपनी  सार्ने प्रयाश गर्ने तमाम सहिद नेपाली जनतामा गणतन्त्र दिवसको हार्दिक मंगलय शुभकामना ब्यक्त गर्दछु ।

जय देश जय गणतन्त्र
------------
Gopal Subedi ( Gopi )

(लेखमा प्रयोग गरिएका मितिहरुमा पूर्ण भर नपर्नुहुन र विश्वसनिय रुपमा सरकारी तथ्यलाइ आधार मान्नुहोला ।) पूर्णता नभएको कारण गहिरो अध्ययनको लागि उपयुक्त छैन तर सतह ज्ञानको लागि यो उपयुक्त छ । लेख गुगल र विकिपिडिया र केही सरकारी तथ्यलाइ आधार मानी लेखिएको छ । ) 

Childhood Is The Root Of Emotion.
--

घरको छेउमा ठूलै जङ्गल छ । बर्खे बिदा सुरु भयो । एक महिना पुरापूर छुट्टी छ । पहिला केही दिनहरु मामाघर बसेर फर्किसकेका छन् सखिहरु । आकाशले जीवन बिर्सिएको छैन - बादल वरपर बोलाएर किसानहरु लाई कथा सुनाउन लागेको छ ।

यहि बेला हो - वनमा जुकाहरु प्रसस्त लाग्छन् । जुकाहरु सबै सखी जस्तै लाग्छन् । वनभरी पुरै हरियो छ । चिलाउने उत्तिस धुर्सुल पैयु का बोटहरु हावा पानी सगँ संवाद गरिरहन्छन् ।

अझै भेटिन्छन् चिल्ला पिपिरीका सिर्कानाहरु । बाख्राहरु उर्लिदो खोलाको आडमा निगुरोँ र सिस्नाका मुन्टाहरु खोजिरहेका हुन्छन् । हातमा आफैँजत्रो छोटो प्लास्टिकको आकाश मुनि पिपिरीका बाजाहरु जुठो पारीरहेका हुन्छन् - केही बालबच्चाहरु , हामिहरु ।



आरु र बखडाका रुखमा चराले नदेखेका दुई चार वटा फलहरु बाकिँ हुन्छन् । काब्रोले काँचुली फेरिसक्यो । काब्रोलाई पिसेर नुन खोर्सानीसंग र हरिया आँप कुटेर थेबे बनाएर दात कुडिन्जेल कति खाइयो खाइयो । लाहुरी भैसीको गोठ हिलो हुन्छ - एकभारी घाँस दाजुले ल्याउँछ, एक भारी स्याउला मैलेँ ल्याउँछु ।

एक भारी घाँस स्याउला बोकेको थकान मेट्न च्याख्ला र स्कुसका मुन्टाहरु अकबरे खोर्सानीसंग खाएपछी, गाउँका सखिहरु संग बाख्रा वनमा लैजाने सल्लाह हुन्छ । अग्ला सल्लाका रुखहरु, बाङ्गा बाङ्गा चिलाउनेका रुखहरु र वर पीपलका फिजारिएका रुखहरुले हरियो वन नै धन हो भन्ने भान गराउछन् ।

दुबोको चौर - भर्खरै परेको पानीले लपक्कै भिजेको देखिन्छ । सुर्यको मसिना मसिना किरणहरु दुबोको पानीमा टलल टल्किदाको मनोरञ्जनले छुट्टै स्वर्गको आनन्द झल्काँउछ ।

म सबेरै उठ्दा नउठ्दै छानामाथि को आकाशमा काफल पाक्यो, भन्ने चरो कराइसक्यो । जुरेली, सारौँ भगेरा र बेहुली चराहरुको आवाजको मिश्रणले अम्बर गुरुङको संगित जस्तै कालजयी संगित बनाइरहन्छन् ।

वस्तुबाख्रा लिएर गएको गोठालो टोली काफलको वनमा पुगेपछि अर्कै आनन्दताको महसुस हुन्छ । दाँत कुँडिने गरि काफल खाएपछी वस्तुबाख्राको खोजी हुन्थ्यो । कुनै अप्ठ्यारो भिरमा पुगेर अड्किएका हुन्थें - कति हराउँथे कतिले अर्काको बाली खान्थेँ ।

वस्तुबाख्राले अर्काको बाली खान्थे, हामीले गाली खान्थ्यौँ। वर्षे विदा सकिन लागेपछी स्कुलका आकाशे रङको सर्ट र निलो रङको पाइन्ट धुनुपर्छ । न कुनै गृहकार्य न कुनै तनाव ।

त्यतिखेर कसैसंग कुनै प्रतिस्पर्धा हुदैन् , कुनै पश्चाताप हुदैन् , कुनै मोह कुनै डर कुनै लक्ष्य हुदैन् । यतिखेर प्रतिस्पर्धा छ पश्चाताप छ मोह डर र लक्ष्य छन् ।

लाग्छ जिन्दगीले निकै छलकपट सिक्नै बाकिँ छ । समयले सिकाउनै बाकिँ छ । यार अब नआउ कोहि - यो पुरापूर दुनियाँ मतलबी छ, स्वार्थी छ !

- Gopi

महर्षी वाल्मीकि द्वारा लेखिएको यो महान ग्रन्थको बारेमा लेख्ने साहस त टाढाको कुरा सुन्ने खालको समेत हाम्रो हिम्मत छैन । तर मैले यो कृतिलाइ संक्षेपिकरण गर्ने सानो सानो दुस्साहस गरेको छु । रामानन्द सागर द्वार निर्देशन गरिएको यो बृहत् काब्यलाइ आधार मानेर मैलेंं रामायण कथालाइ नेपाली सरल भाषामा संक्षेपिकरण गरेको छु । बोध प्राप्त गरिएका महान देव श्रीरामको लीला यो कथामा भेटिन्छ । रामको जन्म देखि शिक्षा लिएर पीताको बचनको लागि वनवास गएर रावण जस्तो दानवको अन्त्य गर्ने श्रीरामलाइ प्रणाम गर्न चाहन्छु । यो विराट कृतिको रचनाकार लगायत रामानन्द सागरको निर्देशनमा काम गर्ने सबै कलाकारलाइ मनै देखि प्रणाम गर्न चाहन्छु । भर्खरै रामायणले निकै पटक हेरिएको सेरिजको उपाधी पनि जितेको छ । 

कथामा सहजताको लागि श्रीरामलाई राम भनेर सम्बोधन गरेको छु । देव र दैत्यको सम्बोधनमा कतै कमिकमजोरी भएका छन् । त्यसको लागि क्षमा माग्दछु । सरलताको लागि - सहजताको लागि यो अध्ययन गर्न उचित हुन्छ - बृहत रुपमा अध्ययन गर्न अरु नै कुनै माध्यम उपयुक्त होला । कथामा लेखिएका तथ्यगत कुराहरु पूर्ण भर नपर्नूहोला किनकी यसमा पूर्णता छैन । ) 

- तर मलाइ यो लेखेकोमा आफैलाइ गर्व लागेको छ । 
Jay Shree Ram 
-Gopal Subedi ( Gopi ) 

रामायण सुरु ।

रावणको अत्याचारले त्राही त्राही भएर सबै देवता किन्नर गन्धर्व पृथ्वी ब्रम्हा सहित भैं विष्णुको चरणमा सहायता माग्न गएका ।
महादेवको वरदान पाएको रावणले - कोहि बाट पनि मृत्यु हुन नसक्ने
सत्यको रक्षा गर्नको लागि महेश ब्रम्हा लगायत सबैले बिष्णुलाई अनुरोध
विष्णुले दशरथको घरमा जन्म लिने र मानवकै रुपले रावण मार्ने निश्चय


सुर्य उत्तरायण मा प्रवेश गरेको समयमा दशरथले कुल देव सुर्य देव संग सन्तान मागेका-
वशिष्ठ ले यज्ञ गर्नुपर्ने सुझाएका - त्यसैले अथर्ववेदका ज्ञाता ऋषि शृङ्गमुनीलाई बोलाउनु पर्ने
राजा दशरथले ऋषि शृङ्गमुनी बोलाउन गएका

यज्ञमा अग्नि उत्पन्न भएर एक कचौरा खिर दिएका - जसको सेवनले ईच्छा पूरा हुने

कौशिल्या र कैकेयीले आफ्नो आधा आधा भाग खिर सुमित्रालाई दिएका - त्यसैले सुमित्राका दुई भाग भएर दुई छोरा । कौशल्या र कैकेयीका  एक एक पुत्र ।

विष्णुको जन्म हुने निश्चित भएपछी ब्रम्हाले इन्द्रलाइ रामरुपी विष्णुको सेवा गर्न देवतालाइ वानर रुपि भेषमा पृथ्वी लोकमा पठाउन आग्रह गरेका ।

चार कुमार का नाम गुरु वशिष्ठले जुराएका

कौशल्या नन्दन = राम
कैकेयी नन्दन = धर्म पुरुष भरत
सुमित्रा नन्दन = लक्ष्मण ( सबै लक्षणले युक्त ) - शत्रुघ्न ( शत्रु तह लगाउने )


राम लक्ष्मण र भरत शत्रुघ्न को जोडी चलिरहने बयान ।

----
राजा दशरथ लगायतका सबै परिवार खुसी - अत्यन्तै खुसी ।

---
ब्रतबन्ध समापन - भिख लिएर गुरु आश्रम गएका सबै ।

गुरुले सबैलाइ शिक्षा दिएका - सबै जवान भएका :

शरिरमा सात केन्द्र -
मुलाधार चक्र ( सबैभन्दा तल ):)  कुन्डलिनी
स्वाधिष्ठान चक्र ( second )
मणिपुर चक्र ( third )
अनाहक चक्र ( fourth )
विशुद्ध चक्र ( fifth )
अज्न चक्र (श्वेत वर्ण और भृकुटियोके बिच ): बिज मन्त्र = ॐ
सहस्त्रार चक्र ( सातौं ) - पूर्ण समाधी


=
सबै जना आश्रमबाट फर्किएका
अयोध्यामा हर्षोल्लाह फैलिएको - धर्म स्थापनमा कार्य गर्नु भनी - गुरुले आचार्य रिनबाट मुक्त गरिदिएका ।

गुरुमाता अरुन्धतीले चारै राजकुमारको आश्रममा ख्याल राखेकी ।

सुमन्त्र मन्त्रीले चारै कुमार लाई अयोध्या लिएर आएका

अयोध्यामा बृहत् स्वागत - प्रगाढ स्नेह सबै आमा हरुमा सबै भाइहरुमा
-----

असुरहरुले ऋषि बिश्वामित्रको आश्रममा यज्ञ गर्न नदिएका - अवरोध गरेका
ऋषि दशरथसग सहयोग माग्न गएका - राजाले सहयोग गर्ने वचन दिएका -
ऋषि ले राम लैजाने भनेका - तर दशरथले नमानेका । पछि गुरु वशिष्ठ ले सम्झाएपछी माने र राम लक्ष्मण लाई बिश्वामित्र सग पठाएका ।

रामले ताडका राक्षसिनीको बध गरेका ! विश्वामित्रले रामलाइ दिब्याश्त्र दिएका । जनकल्याणका लागि प्रयोग गर्ने भनेर ।

-- महादेवका शुलवत नामक अस्त्र
-- ब्रम्हास्त्र
-- नारायणस्त्र
यज्ञ संचालनमा पहरेदार गरेका दुई भाइले ।
असुरहरुलाइ हराएका

विश्वामित्रलाइ निमन्त्रणा आएको सिताको स्वयम्बर समारोह मिथिलाबाट

राम लक्ष्मण सगैं गएका ।
राम लक्ष्मणलाइ कहानी सुनाएका ।
( गंगाको किनारमा बसेर गंगाको कहानी -Ikshvaku वंशमा  राजा सगर थिए - सगरले अश्वमेध यज्ञ गर्दा- इन्द्र ईष्र्या गर्थे- यज्ञको घोडा चोरेका र पातालमा लगेका - कपिल आश्रममा छोडेका - सगर का छोराहरुले कपिल लाई अपमान गरेका - कपिलले सबैलाइ भस्म गराएका -

ती सबैलाइ मोक्ष  गराउन गंगा पातालमा ल्याउनु पर्ने तर - सगर , त्यसपछी अंशुवान र दिलिपले पनि नसकेका
दिलिप पुत्र भगिरथले  ठूलो तपस्या गरि गंगालाइ ल्याउन सफल भएका । गंगालाई महादेवले आफ्नो शीरबाट धर्तीमा खसाउनु भएको जस्को कारणले धर्तीले गंगाको वेग सहन गर्न सकेकि !

यसरी भगिरथले सबैको कल्याण गरेका

बाटोमा - रामले पत्थर लाई पाउले छोएर अहिल्यालाई मुक्त गरिदिएका ।
( कहानी : गौतम नुहाउन नदिकिनारमा गएका बेला इन्द्रले छलेर गौतम बनेर गएको र गौतम पत्नीको पतिब्रता नष्ट गरिदिएको । यो कुरा गौतमले थाहा पाएको र श्राप दिएको अहिल्या लाई )

श्रापको कारणले पत्थर बनेकी पछि रामले मुक्त गरेका ।


राम लक्ष्मण सहित बिश्वामित्र मिथिला पुगेका । राम दाजुभाइ लाई चिनारी गरिदिएका । रामको मिथिला भरी सुन्दरताको बयान । सिताको सुन्दरताको बयान - रामले पुष्पबाटिकामा सितालाइ देखेका - प्रेम गर्न लागेका ।

स्वयंबरमा जसले शिवको धनुस भाच्न सक्छ त्यसैले सीता सग बिबाह गर्ने नियम रहेको मिथिला नरेश जनकले बताउनु ।
मिथिलाका  गुरु - सतानन्द ।

स्वयंबरमा सबै राजकुमार आएका । सबैले धनुष भाच्न सक्छु भनेर घमण्ड गरेका - कसैले नसकेका । सबै लाजले पानीपानी भएका । कसैले पनि धनुस भाच्न हल्लाउन नसक्नु ! जनक निराश हुनु सबै निराश हुनु ।

विश्वामित्रले रामलाइ अनुरोध गर्नु - रामले सहजै धनुस भाच्नु -
स्वयंवर पूर्ण हुनै लाग्दा ऋषि पर्शुराम आउनु । क्रोधी हुनु । धनुस भाचिएको आवाजले ध्यान भङ्ग हुनु । लक्ष्मण क्रुद्ध हुनु - रामले धैर्यता पूर्वक मनाउनु, पर्शुराम धन्य धन्य भनेर छुट्टिनु । परशुरामले रामलाइ आफ्नो धनुषबाट  ( बिष्णुले पर्शुरामका पितामह रिचिक लाई दिएको ) बाण प्रहार गर्न दिएका । रामले उक्त बाण प्रहार गरेका । उक्त वाण ( पर्शुरामले आफ्ना गुरु कस्यपलाइ पुरै पृथ्वी दान दिएका कारण उ राती पृथ्वी मा बस्न नपाउने ) त्यसैले रामले पूर्व दिशामा वाण छोडेर सबै अहंकार तोडिदिएका पर्शुरामको ।

मिथिलामा रामको यशको गुणगान पठाउनु । जन्ती लिएर अयोध्या बासी मिथिला आउनु । सोही मुहुर्तमा लक्ष्मणको सिताकी बहिनी उर्मीला सग विवाह सम्पन्न गराउनु । सगैं भरत र मान्डवी , शत्रुघ्न र श्रुतकिर्ती (जनकका भाइ  कुशध्वज सुपुत्री ) को साथ विवाह पन्चमीका दिन शुभ विवाह ।

जनकले पुत्री प्रेमले बिदाइ गर्न नसकेका - पछि बिदाइ गरेका । अयोध्यामा सबै फर्किएका ।
सबै खुसीमा ब्यतित रहेका

भरत र शत्रुघ्न मामा पुर्‍याउन कैकेयी राज्य गएका ।  राम र लक्ष्मण अयोध्यामा रहेका ।

विश्वामित्र पनि तपोवन फर्किएका ।

सोही समयमा दशरथलाई राज्य राम लाई दिन मन लागेको । सबैले स्विकार गरेका । नगर भरी हर्ष उल्लास भएको । सबै खुसी भएका ।

रानीहरु सबै खुसी भएका । रामले धेरै पछि राज्य अभिषेक गर्न मन्जुर लिएका । त्यही समयमा रानी कैकेयीकी सुसारे मन्थराले कैकेयीको मनमा विष घोल्न सुरु गरेकी । राजा राम बनेपछी - भरत र कैकेयी दासी हुनुपर्छ भन्ने भ्रममा पारेर राज्य भरतलाइ मिल्नुपर्ने गरि आफ्ना दुई बरदानहरु मागेकी ।

देव असुरको लडाइमा रानी कैकेयी दशरथकि सारथि थिइन । दैत्यको प्रहार लागेर अचेत भएको अवस्थामा कैकेयीले बचाउदा - राजा खुसी भएर दुई बरदान माग्नु भनेका थिए - रानीले समय आएपछी माग्छु भनेकी थिइन् ।

पछि रामलाइ राज्याभिषेक गराउने एक रातमा मन्थरा सहित कैकेयीले योजना बनाउछन् । भरत नभएको मौकामा  राजा दशरथ संग दुई बरदान मन्थराले बताए बमोजिम मागिन ।
१ . रामको सट्टा भरतलाइ राज्य
२. रामलाइ १४ वर्ष वनवास


रानीको कुरा मानौं - रामलाइ राज्य दिने भनेको कुरा नपुग्ने - रानीको कुरा नटेरौँ त बचनमा हारिनुपर्ने ।

धर्म र बचनको यो संकटबाट मुक्ती दिनको लागि रामले बनबास जाने निर्णय गरे - सबैलाइ सम्झाएँ । माता सीता र लक्ष्मण पनि राम सगै जाने निर्णय गरेँ । दरबारमा सबै निराश भएँ - दशरथको र कैकेयीको कुरा काट्न लागे । रामसगै बनबास जान निकै अयोध्याबासी पछिपछी लागे ।

बिहानै थाहा नदिइकन राम लक्ष्मण  सीता र सुमन्त मन्त्री सगै चित्रकुट पर्वत तर्फ लागे ।

बाटोमा निसाधका राजा गुह ( रामका साथी ) ले बाटोमा स्वागत सत्कार गरे । बाटोमा निकैले भरतको कुरा काटिरहेका थिए । एक रात गुहकामा बाँस बसेर आफ्नो मार्गमा अघि बढे । रामको टोली ।

गंगा ( वैश्णवी ) नदि पार गर्नको लागि एउटा माझिले सहयोग गर्छ ।

त्यसपछी राम समुहले गुरु भारद्वाज लाई भेट्छन्  सल्लाह लिन्छन् र आफ्नो बाटो लाग्छन् । गुह सगै सबै चित्रकुट तर्फ लाग्छन् -

बाटोमा गुहले यमुना पार गर्न सहयोग गर्छन् । भरतलाइ सिमा रक्षा गर्न सघाउनु भन्ने आदेश दिन्छन् । गुह फर्कदा सुमन्त अयोध्या फर्कन मानिरहेका हुदैनन् ।


बाटोमा भेटिएका जनताले रामलाइ वाल्मीकिको आश्रममा पुर्‍याउछन् - चित्रकुटको मन्दाकिनी नदिको किनारमा कुटी बनाउन सल्लाह दिन्छन् ।  राम समुहले कुटी निर्माण गर्छन् र बस्न थाल्छन् ।
---
उता राजा बिरामी पर्छन । आफ्नो भुलको पस्चाताप गर्छन् ।
( राजाको श्राप )
सिकार खेल्ने क्रममा शब्दभेदी बाण प्रहार गर्दा - श्रवण कुमार लाई लाग्छ - मर्छन । पानी पिलाउन जादा श्रवणकुमारका आमा खवर सुनेर मर्छिन - अन्धा पिताले दशरथलाई पुत्र वियोगमा तड्पी तड्पी मर्नु परोस भन्ने श्राप दिएर मर्छन् ।


श्रवणका अन्धापिताको श्राप जसरी नै रामको वियोगमा पिता दशरथको देहान्त हुन्छ । भरतलाइ बोलाउन पठाउछन् - भरत आउछन् - सबैले फरक व्यवहार गर्छन् । प्रजाले पनि मान गर्दैनन् । जब आफ्नै आमाको मुखबाट सबै कुरा सुन्छन् र पिताको मृत्युको खबरले स्तब्ध हुन्छन् ।


पिताको दाहसंस्कार गर्छन् - त्यसपछी रामलाइ भेटेर फर्काउने निधो गरेर सबै गुरु , आमा , राज्य र मन्त्री सहित वन तिर प्रस्थान गर्छन् ।

भरतले यति धेरै रामलाइ इज्जत र सेवा गर्छन् त्यो यो शब्दमा लेख्न असम्भव छ ।
राम र भरतको भेट हुन्छ । पिताको देहावसानको बारेमा थाहा हुन्छ । राम र भाइले र सिताले मन्दाकिनीको नदिमा आफ्नो कर्म गर्छन ।


रामको पिताको वचन पूरा गर्ने मनसाय र भरतको राम लाई राजा बनाउने प्रेमको संग्रामले कथालाइ छुट्टै मोड दिएको छ ।  यहाँ प्रेमको संग्राम भएको बताइन्छ । भरतले रामलाइ नै राजा बनाउने भनेर ढिपी गर्छन् । मिथिला नरेशले सबैलाइ सम्झाउछन र अन्त्यमा  भरतले १४ राज्य गर्ने । रामको राज्य हुने । १४ बर्ष पछि फर्केर आउने निर्णय गर्छन् ।

रामका पैताला का चप्पललाइ राज सिंहासनमा बसाउने र आफू निमित्त भएर राज गर्ने भनेर भरत को टोली अयोध्या फर्कन्छ । भरतको यो स्नेहको सम्मानको मुक्तकण्ठले प्रशंसा गरिएको छ ।

भरतले भनेअनुसार नै गर्छन् । आफ्ना दाजु भाउजू बनमा साधु जीवन बिताएका बेला म पनि राजसी सेवा भोग गर्दिन भनेर भरतले शत्रुघन लाई दरबारको ख्याल राख्नु भनी उनी नन्दिग्राम कुटीमा खाल्डोमा बसाइ सर्छन्।

कैकेयी भरत सगै बस्छु भनेर जादाँ महारानी भनेर भरतले सम्बोधन गर्छन् र आफै सग बस्न मनाही गर्छन् । भरतको धर्मको यो अवतारले उनको कद उचो पारिएको छ । मान्डवी लाई पनि माता कौशल्याको हेरचाह गर्न दरबार मा नै बस्न अनुरोध गर्छन् ।


राम आफ्नो मार्गमा हिड्ने क्रममा ऋषि अत्री र अनुसुइया को आश्रममा पुग्छन् । त्यहा उनको स्वागत हुन्छ । अनुसुइयाको महिमा रामले सुनाउछन् । सितालाइ अनुसुइयाले गहना दिन्छिन । ( महसती अनुसुइयाले १० वर्ष  वर्षा नहुदा आफ्नो तपोबलले गंगाको एक धारा उक्त स्थानमा ल्याएकी थिइन् - र मन्दाकिनीको नामले प्रसिद्ध छ । बसाइमा सितालाइ पतिप्रेमको बारेमा निकै गुणगान सुनाउछिन्


त्यसपछी ऋषि अत्रीको सल्लाह अनुसार रामको समूह गुरु सरभङ्गको आश्रम तर्फ अघि Dhandak वन तर्फ बढ्छन् । अत्री गुरुको अनुसार बिराध राक्षसको सामना हुन्छ । राम लक्ष्मणले एक एक भुजा काटेर उक्त नरभक्षी राक्षसको अन्त्य गर्छन् ।

मार्गमा इन्द्रले सरभङ्गलाइ - स्वर्ग जान अनुरोध गर्छन तर राम आउने कारणले म स्वर्ग जान सक्दिन भन्छन् । रामलाइ भेटेपछी उनको मनोकामना पूरा हुन्छ त्यसपछी उनी परलोक प्रस्थान गर्छन् ।

----------

आफ्नो मार्गमा अघि बढ्ने क्रममा रामले मुनीहरु सग आशीर्वाद लिदै अघि बड्छन् । बाटोमा एक मुनिहरुको जमात भेट्छन् र मुनिहरु आलाप बिलाप गर्छन् । मुनिहरुले हड्डीहरु लाई देखाउदै यी मुनिहरुका सेवा गर्ने अठोट लिएका ऋषिहरुको दानवले पारेको दुर्गती बताउछन् । रामले सोही समय धाडका वनलाइ असुर रहित वन बनाउछु भनेर लक्ष्मणसहित प्रण लिन्छन् ।

सोहिअनुसार सबै दैत्यको नास गर्दै अघि बढ्छन् ।

अयोध्यामा रामको प्रतीक्षामा माता कौशल्या पलपल गन्दै बसिरहेकी छिन् ।

वनमा राम लक्ष्मणले निकै समय ब्यतित गरिसकेका छन् । 10 बर्ष लगभग ब्यतित गरिसकेका छन् ।

तपोवन मा निकै मुनीहरु सग ज्ञान आर्जन गर्दै समय ब्यतित गर्छन् राम लक्ष्मणले । यस्तै गर्दै राम मुनि सुतिक्ष्णको आश्रममा पुग्छन् ।

मुनि सतिक्ष्णले आफ्ना गुरु अगस्त्यलाइ भेटाउछन् । अगस्त्य गुरुको आश्रमा ॐ ध्वनीले गुन्जयमान हुन्छ। ज्वाज्वल्वीत हुन्छ । रामले सुनाएको कहानी ( अगस्त्यले देवलाइ सहयोग गर्न सातै समुन्द्र आफ्नो अन्जुलीमा भरेर पिएका थिए ।) समुन्द्रमा दैत्य लुकेका र पानी हटाउन देवताले अगस्त्य मुनिलाइ आग्रह गर्दा उनले यसो गरेका थिए ।
त्यस्तै एकपटक बिन्ध्या पर्वतले सुर्यको बाटो छेक्न खोज्दा अगस्त्यले आफ्नो पाउले उक्त पर्वत कुल्चेर अहंकारलाइ दबाएका थिए


पर्वतलाइ स्तम्भ गराएको कारणले अगस्त्य भनिएको हो ।
भगवान शिवको विवाह हेर्न सबै जीव जिवात्मा उत्तर तर्फ जादा - बिन्ध्या पहाडको दक्षिण पट्टि गएर अगस्त्य मुनीले आफ्नो बलले पृथ्वीको सन्तुलन राखेका थिए !

सम्पूर्ण उत्तर भागको तपोवल र दक्षिणको तपोबलको तुलना गर्दा दक्षिणी तपोबल बढी हुन्छ । त्यससगै शंकरले अगस्त्यलाइ तमिल भाषाको शिक्षा दिएका थिए ।

अगस्त्यले नै ब्रम्हलोकबाट  काबेरी नदी कमन्डलुमा भरेर ल्याएका थिए ।

मुनि अगस्त्य सग बातचित गरेर राम दन्डक बनलाइ असुर रहित बनाउने उदेश्यले आफ्नो मार्ग बताइदिन भन्छ्न् - त्यसपछि मुनि अगस्त्यले पन्चवटी ( गोदावरीको किनारमा ) रहेको स्थान बताउछन् ।

रामको बाटोमा निकै बाधा रहेको गुरु अगस्त्यले बताउछन् र आफ्ना अस्त्र दिन्छन् । बिश्वकर्मा ले बिष्णुका लागि बनाएको धनुस रामलाइ दिन्छन् ।वाण राख्ने टोकरी( इन्द्रले दिएको ) जसमा 4 बाणहरु शत्रु परास्त गरेर बिलिन हुनेछन् र टोकरीमा पुन फर्कनेछन्। ती टोकरीमा वाण कहिल्यै समाप्त हुदैनन् । एउटा दिब्य खड्ग पनि दिन्छन् मुनीले । त्रीपुरासुर अन्त्य गरेको वाण पनि दिन्छन् ।

बाटोमा राम सिताले अनौठो पन्छी देख्छन् । लक्ष्मणले प्रहार गर्न खोज्छन् तर रामले रोक्छन् । उनको समिपमा गएर रामले परिचय भन्छन् र सोध्छन् ।

उक्त पन्छिले दशरथ मेरो मित्र भएको कहानी सुनाउछ्न् । कश्यप ऋषिका गरुड र अरुन मध्य । गरुड बिष्णुको सेवामा बाहन भएर र अरुन सुर्यको सेवामा लिन भए। त्यही अरुनको पुत्र जटायु हुँ , भने । मेरो दाजु "सम्पती" गिद्धको राजा हो । उनले पन्चवटीमा राम सिताको रक्षा गर्ने बचन दिन्छन् ।

( १२ वर्ष बितिसक्यो )

उता रामको बाटो पर्खिएर आमाहरु चिन्तित छन् ।

पन्चवटीमा आश्रममा ध्यानमा बस्दा - गगनमा सैर गरिरहेकी एक नारीले रामको तेजीलो शरिरमा आशक्त भएर आफ्नो रुप छोडेर सुन्दर स्त्री बनिन् र रामलाइ परिचय बताउन लागिन् । सुर्पनखा  : जो रावणकी बहिनी थिइन् ।

रावण - ऋषि पुलस्त्य का छोरा भिस्रवका छोरा लंकापती रावणकी बहिनी हुँ ! खर र दुषण मेरा भाइ हुन् - कुबेर मेरो भाइ हो - भनिन् ।

रामलाइ प्रेम प्रस्ताब राखिन् सफल हुन सकेन - लक्ष्मणलाइ प्रस्ताब राखिन् - सफल भएन र आफ्नै रुपमा आएर देवी सितालाइ खान खोज्दा लक्ष्मणले सुपर्नखाको नाक काटिदिन्छन् ।



--
सुपर्णखा खर दुषण समक्ष गएर कुरा बढाइ चढाइ सुनाउछिन्  । खरले कलभट्टलाइ , राम दाजुभाइ लाई तहसनहस गरेर मेरो लागि सीता ल्याउनु भनेर भन्छन्

१४ सेना लिएर कालभट्ट रामलाइ अधिनमा लिन जान्छ । रामले एकै वाण सन्धान गरेर सबैका शिरहरु एक अर्काबाट बिचलन गराइदिन्छन् । यी सगैँ गएकी सुर्पनखा त्रसित हुन्छिन र भाग्छिन् ।

त्यसपछी आफ्ना सेनाको जमात लिएर खर र दुषण रामको कुटिमा पुग्छन् । राम एक्लैले सबै असुरहरु लाई मोहिनी अस्त्रको प्रयोग गरेर मार्छन । र खर र दुषणललाइ पनि आफ्ना मेधावी अस्त्र प्रयोग गरेर मार्छन।

---



खर र दुषणको हत्या गरिसके पछि बिचलित भएर सुर्पनखा रावणको सभामा गएर हार गुहार गर्छिन् । रावणलाई सिताको रुपको बयान गरेर आफ्नो स्वार्थको लागि रावण बिरुद्ध उक्साउछिन! रावणका कान्छो भाइ विभिषण  रावणलाइ संयमित रहन र राम लाई आक्रमण नगर्न सुझाब दिइरहन्छन् भने रावणको पुत्र इन्द्रजित राम दाजुभाइलाई तहसनहस पार्ने कुरामा उत्तेजीत हुन्छ ।

लंकेश रानी मन्दोदरी पनि आफ्नी पतिलाइ रामको बिरुद्धमा नजान सम्झाइरहन्छिन । उसले सुर्पनखाको भावनामा बहेर रामलाइ प्रतिकार गर्ने प्रण लिन्छ । विभिन्न भारदारहरुको सल्लाह बमोजिम उसले रामकी पत्नी सितालाइ हरण गर्ने र लंकेशको दरबारमा राख्न राजी हुन्छ ।

मायाजाल बिद्यामा निपुण आफ्नो मामा मारिच सग सल्लाह माग्छ रावणले । मारिचले रामको महिमा गाउदै उनका विरुद्ध कुनै माया नचल्ने बताएपछी रावणले मार्ने धम्की दिन्छ । रावणको हातबाट मरेर कलंकित हुनु भन्दा - रामको हातबाट मरेर कृपा कमाउन राम्रो ठानेर , मरिचले रावणले भने बमोजिम सुन्दर मृगको रुप लिन्छ ।

उक्त सुन्दर मृगलाई देखेर सितालाइ मोह उत्पन्न हुन्छ । र आफ्ना राम र देवरलाइ मृग समातेर ल्याउन आग्रह गर्छिन र त्यो मृग भरतलाइ दिन मन छ भन्छिन।

लक्ष्मणलाइ सिताको ख्याल राख्न भनेर राम उक्त हरिणको खोजिमा निस्किन्छन् । निकै लखेट्दा पनि उक्त मृगलाई समात्न सक्दैनन् । निकै समय सम्म रामले लखेटेपछी उक्त मृगलाइ प्रहार गर्छन् र उक्त मारिचरुपी मृग पिडामा छटपटाउछ , र हे लक्ष्मण हे सीता भन्दै कराउछ । उक्त भ्रान्तिको आवाजलाइ सिताले रामको आवाज हो , राम संकटमा छन् तिमी जाउ भन्दा - भाइले यो रामको आवाज होइन - यो मायावी आवाज हो भन्दा - सिताले भावनामा बगेर लक्ष्मणलाइ हेयभावले भन्छिन् । म आफैँ रामलाइ रक्षा गर्छु भनेर हिड्न खोज्छिन् ।

त्यसपछी रामको आज्ञा उल्लंघन गर्दै भाइ रामको रक्षा गर्न निस्कन लाग्दा - आफ्नो वाणमा गुरुको मंत्र प्रयोग गरेर  लक्ष्मण रेखा कोर्छन् । उक्त रेखा नाघेर कोहि पनि भित्र प्रवेश गर्छ भने उ जलेर मर्छ ।

सितालाइ यश घेरा बाट बाहिर ननिस्किन आग्रह गर्दै भाइ रामको खोजिमा निस्किन्छन् ।


यसै मौका छोपेर रावण आफ्नो भेष धरेर साधुको भेष गरेर सीतालाई लक्ष्मण रेखा काट्न बाध्य गराउदै उसले आफ्नै भेष गरेर हरण गर्छ । उसले पुस्पक विमान प्रयोग गरेर हरेर लान्छ ।

पुस्पक बिमानमा उडाएर लैजादै गर्दा अरुण पुत्र जटायुले देख्छ । र सितालाइ रावणबाट छुटाउनका लागि  घोर संग्राम गर्छ । जित्नै लागेको हुन्छ जटायु ले । अन्तिममा तरबार प्रहार गरेर रावणले जटायुलाइ मारिदिन्छ । रावणले सीता हरेर लान्छ । सिताले महासतिले अनुसुइयाले दिएका गहना फ्याकिदिन्छिन् र वनवासी हरुलाइ राम लक्ष्यमणलाइ खबर गरिदिन आग्रह गर्छिन् ।



यता रामका दाजुभाइ हरपल सीता खोजिरहन्छन् - भेट्दैनन् सबै आकुल ब्याकुल हुन्छन् ।रातभरी खोजेर नभेटेपछी बिहानिपख खोज्दै जादा पखेटा काटिएर पिडाको उच्च छटपटाहटमा मृत्युलाइ रोकेर ब्याकुल भैरहेको जटायुलाई देख्छन् । उनलाइ काखमा लिएपछी जटायुले बृतान्त बताउछन् । त्यसपछी जटायुले रामको काखमा प्राण गुमाउछन् । जटायुको हत्याको बदला र सीता हरणको बदला पूरा गर्न राम जसरी पनि रावणको अत्याचार अन्त्य गर्ने प्रण लिन्छन् र त्यसपछि जटायुको दाहसंस्कार गर्छन् ।

जटायुले त यो मात्र बताए कि रावणले सितालाइ दक्षिणी आकाशमा उडाएर लग्यो तर कुन ठाउँ लग्यो भन्नै सकेनन् ।

उता रावणले अशोक बाटिकाको एउटा वृक्षको फेदमा सितालाइ राखेको थियो । सीता रावणका हरेर उपहार हरु त्याग्दै खाना समेत नकारिरहेकी थिइन् ।


थर्काउदै धम्काउदै रावण कहिले लंकेशकी महारानी बन्ने आशा देखाउदै हात लगाउन खोजिरहेको थियो । यतिकैमा आकाश वाणी हुन्छ र रावणलाइ श्राप पर्छ " यदी कुनै स्त्रीलाइ बिना मन्जुर छोइन भने मात्र तँ भस्म हुनेछस् । " यसै श्रापदेखि डराएर रावण पर हट्छ । सीता माताको राम प्रतिको अगाध स्नेह , र पतिब्रता सम्मानले रावणमा डर पैदा हुन्छ र सगैँ अहंकार उत्पन्न हुन्छ ।

राक्षसी मुलकी त्रिजटा नामकी एक सुसारेले सितालाइ लंकामा सहयोग गर्छिन् - मन्दोदरीले पनि यथासक्य सहयोग गर्छिन । सीता, राम आउने र रावणलाइ जितेर लैजान्छन् भन्ने भावमा लंकामा एक बन्दी जीवन बिताउन विवश हुन्छिन् ।

उता दन्डक बनमा राम र लक्ष्मण घुम्दै घुम्दै भौतारी रहन्छन् । खोज्दै जाने क्रममा राम र लक्ष्मणलाइ कबन्ध राक्षसले आफ्ना बाहु लम्बाएर समात्न खोज्छ । अगस्त्य मुनिले दिएको तरबारले उक्त कबन्ध राक्षसमा बाहु टुक्रा टुक्रा पारेर काटिदिन्छन् । उक्त राक्षसले विनय भावमा मेरा हात काट्ने त केवल राम लक्ष्मण मात्र हुनुपर्छ भनेर उसले सोध्छ । यदि तपाईं हरु राम दाजु भाइ हो भने म सीताको बारेमा एउटा महत्वपूर्ण सुचना दिन्छु भन्छ ।




स्थुलशिरा नामक ऋषिले एक दनु नाम गरेको सुन्दर गन्धर्वलाइ उसको नकारात्मक कामको कारण कंबन्ध भएर राक्षस भएर जीवन ब्यतित गराउनु परोस् भन्ने श्राप दिएका थिए । यदि रामले कबंधलाइ खाल्डोमा पुरेर जलाएपछी मात्र उसले ज्ञान दिन सक्छ । त्यसपछी रामले सोही अनुसार कार्य गरेका । उसले रावणले सीता लाई दक्षिण तर्फ लगेको र रावणको पुरै बृतान्त बतायो । पुलस्त्यका छोरा भार्बभको छोरा लंकेश रावणको बारेमा निस्चित दिशा देखाइ पठाए र पर सवरी भन्ने तपस्विनी भेटिन्छ । उनले सुग्रीव सम्म पुग्ने बाटो देखाउछिन् भन्ने सुराक पाए ।



त्यसपछी राम सवरीको कुटीमा पुगे । सवरीले रामको बाटोमा पुष्पले पुजा गरिन् आफ्ना भक्तियुक्त आशुले रामका चरण पखालिन् । आफूले बर्षदेखी रामको लागि जम्मा गरेका बयरहरु रामलाइ प्रेमपूर्ण अर्पण गरिन् ।
रामले श्रद्धापूर्वक भोजन गरे तर लक्ष्मणले तुच्छ सम्झदै खान स्विकार गरेनन् ।

मतंग ऋषिले बताए झैँ राम सवरीको झुपडीमा आएर जुठा बयर खाएर सबरीलाइ परम महिमा गाथा सुनाएर परलोक पुर्‍याउनु भो ।
सवरीले बाटो बताइन - दक्षिणी दिशामा पम्पा तलाउ छ । तलाउ छेउमा दुई पर्वत छन् उक्त पर्वतमा वानर राजा सुग्रीव बस्छन् र त्यही हनुमान पनि बस्छन् भनेर ।

राम त्यसपछी सुग्रीवको राज्य तिर लाग्छन् ।
बाटो एकदमै भयंकर हुन्छ - निकै समय हिडिसक्दा पनि बाटो भेटिन्न । उता अंगद राज्यमा दुई सन्त , गुप्तचर आएको आशंका हुन्छ । अंगद राज र उनका चार मन्त्री - नल नील - हनुमान - जामवंत ( भालु ) जम्मा पाचँ जना र अरु सेना बस्थे ।

अंगद राज्यले हनुमानलाई गुप्तचर ब्राह्मण बनाएर पठाउछन्- संस्कृत ज्ञाता भएर राम दाजुभाइ का नजिकमा गएर अनुसन्धान गर्छन् । सुग्रीव भेट्न आएका भन्ने बुझेपछी हनुमानले दुई दाजु भाइलाइ काधमा बोकेर माथी पर्वतमा पुर्‍याउछन् ।

माथी सुग्रीवले स्वागत गर्छन - मित्र बन्छन् र बालीलाइ मारेर किस्कन्ध राज्य दिलाउने वचन दिन्छन् ।

कहानी सुग्रीवबाट :

बाली र सुग्रीव दाजु भाइ : राजा बाली युवराज सुग्रीव ,
बाली किस्कन्ध राज्यको राजा हुदा मायावी राक्षस सग स्त्रीको लागी लडाइ - "मायावी" माया राक्षसनीको छोरा र धुन्धुवीको भाइ ,

मायावीले किस्कन्ध द्वारमा आएर लडाइ लड्न खोजेको , बाली र सुग्रीव ले लखेटेका , राक्षस गुफा मा पसेको - राक्षस मार्न बाली पसेको , भाइलाइ द्वारमा पहरेदार राखेको - एक वर्ष सम्म नफर्किएको , पछि गुफाबाट आवाज र रगत निस्केको , सुग्रीवलाइ दाजु मरे भन्ने लागेको , राक्षसले आक्रमण नगरोस भनेर गुफाको मुखमा ठूलो ढुङ्गाले थुनेको ,
किस्कन्धा राज्य फर्केको - मन्त्रीमन्डलले राजा बनाएको ।

तर बाली नमरेको - राक्षस मरेको - बाली फर्केर भाइलाइ कुटेको , मार्ने आदेश देको - जति बिन्ती गर्दा पनि नमानेको - सुग्रीवकी पत्नी रुमालाई आफ्नै लागि राखेको - भाइका हितैसीलाइ कैद गरेको

सुग्रीव भागेर उक्त पर्वतमा पुगेको - उक्त ऋष्ययुक पर्वतमा बाली पुग्न नसक्ने श्राप मतंग ऋषिले दिएका ( कारण : धुन्धुवी(केटो ) लाइ मारेर फ्याक्दा खेरी मतंद ऋषिको आश्रममा रगत पुगेको - ध्यान दिएर हेर्दा बालीले मारेको हुनु - अनि मेरो आश्रम भएको स्थानमा आए जलेर भस्म हुने श्राप दिनु )

त्यसै कारणले सुग्रीव बाचेको - गुप्तचर पठाइरहने ।

---

बालीकी श्रीमती तारा र छोरा अंगद सहित किस्कन्ध राज्यमा राज गरिरहेका । बाली लाई मार्ने र किस्किन्धा राज्य सुग्रीवलाइ दिने भएपछी सुग्रीवले बालिको बल रामलाइ बताउछन् ।

(अनिल)आगो पानी पृथ्वी हावा( अनल )  को सबै शक्ति उस्को शरिरमा छ । समुन्द्र मंन्थनको बेला एक्लैले मन्दराचल पर्वत उचालेको थियो । उसग बरदान यस्तो छ कि जो उसग युद्ध गर्न जान्छ त्यसैको आधा बल बालीलाइ जानेछ । सुर्योदयभन्दा पहिले उ पश्चिम समुन्द्र देखी पूर्व समुन्द्र सम्म - दक्षिण सागर देखि उत्तर सागर सम्म घुमिसक्छ । उसलाइ थकान हुदैन । आठै दिशाको अन्तसम्म पुगेर उ पुजा गर्छ ।

बाली र धुन्धुवीको युद्ध  ( भैंसी रुपको राक्षस )
धुन्धुवीले सागरलाइ युद्ध र चुनौती दिएको - सागरले तिम्रो बराबरको उत्तरतर्फ हिमवान पर्वत छ उसग लड भनेर पठाको - हिमवानले सक्दिन भनेर दक्षिणतर्फ बाली सग लड्न पठाको - बालीले मारेको र घुमाएर फ्याकेको - हड्डिले चट्टान बनेको, palm tree नरिवल ) सात ओटा बनेका ।

रामले सबै नरिवलका रुख एकै बाणले लडाउछन् - धुन्धुवीको अस्थिपन्जर पनि एकै प्रहारले फ्याकिदिन्छन् ।

सुग्रीव र बालीको लडाइ हुन्छ । रामले लुकेर वाण हान्न खोज्छन् तर दुबै जना एउटै किसिमका भएका कारण  चिन्दैनन् - अनि अर्को युद्धमा सुग्रीवले फूलको माला लगाउछ्न् । अनि बाली लाई चिनेर रामले एक वाणले भुइमा गिराउछन् ।

राम र बालीको बार्तालापमा - पहिला बालिले रामलाइ निन्दा गर्छ - रामले मर्यादापूर्वक आफ्नो कारण र राजा भएर दण्ड दिएको भनेपछी बाली रामको चरणमा गिर्छ ।
रामले बालिलाइ बचाइ दिन्छु भन्दा बाली ले बाच्न खोज्दैन । " जीवन त लाखौँ पाइन्छ तर रामको हातबाट यस्तो अपूर्व मरण पाइदैन भनेर उ मर्न चाहन्छ " । त्यसपछी राजा सुग्रीव हुन्छन् । रामले मुकुट लगाइदिन्छन् ।

-----

रामले सुग्रीवलाइ सिकाएका - चार महिना सीता खोज्न वानर प्रयोग नगरिने ( वर्षा भएकाले ).

सीता आफ्नो तरिकाले त्रसित हुँदै जीवनयापन गर्दै -
राजा सुग्रीव भोजबिलासमा ब्यस्त भएका - राम दाजु भाइलाइ चिन्ता ।
लक्ष्मण लाई किस्किन्धा पठाएका -
खबर बुझेका - सुग्रीव राज्यले काम गर्दै गरेको
सुग्रीवले सबैलाइ चारै दिशामा सीता खोज्न पठाएका
हनुमान र अंगद ( बाली पुत्र ) दक्षिण तर्फ गएका ।

सीता भेटेपछी औँठी दिनु भनेर अह्राएका - औँठी लिएर हनुमान खोज्न हिडेका



जाम्बवंत हनुमान नल नील लगायतका निकै वानर सेना सहित युवराज अंगदको नेतृत्वमा यात्रा दक्षिणतर्फ लाग्छन् । बाटो भट्किएर एउटा गुफामा पुग्छन् । जहाँ एक जना तपस्वीनी ( स्वयंप्रभा ) हुन्छिन् । ( कहानी : मय दानव हेमा नामक  स्त्री सग आसक्त हुदा इन्द्रले बज्र प्रहार गरेर मारेका र उक्त स्थान हेमा लाई दिएको )

उनले वानर लाई खाना र पानी खान दिन्छिन् र महासागर सम्मको बाटो निकालिदिन्छिन् । सितालाइ नभेटेर हार मानेका वानर टोली सागरको किनारमा ज्यान छोड्ने कसम खान्छन् । नजिकैको पहाडमा एउटा गिद्ध सग बातचित हुन्छ । जटायु नामको उच्चारण सुनेर उक्त गिद्धले सबै कहानी सोध्छ - सबै कहानी सुनिसकेपछी थाहा हुन्छ कि उक्त गिद्ध - जटायुको दाइ हुन्छ - सम्पाती ।

( कहानी : सम्पाती र जटायु आफ्नो बलको घमण्डले सुर्य छोएर आउने भनी सुर्यको नजिक जान खोज्छन् । अधिक तेजको कारणले उसको पखेटा जल्छन् र उक्त पहाडमा खस्छन् तर जटायुलाइ भने आफ्ना पखेटाले जोगाएर हुत्याइदिन्छन् )

सम्पातीले आफ्नो भाइको क्रीया गर्छ। सम्पातीले नै सीता लाई दक्षिण तर्फ लगेको छ भनेर भन्दिन्छ र गिद्धका आखाले हेर्दा 400 कोस पर एउटा सुनको नगरी छ । त्यहा सितालाइ रावणले बृक्षको फेदमा राखेको छ भनेर भनिदिन्छ ।

उक्त समुन्द्र पार गरेर जाने हिम्मत कसैको हुदैन । तैपनी अंगदले जान त सक्छु फर्किन सक्दिन भन्ने बक्तव्य दिएपछी  जाम्बबंतले हनुमानको श्राप सुनाइदिन्छन्।

पवनपुत्र हनुमान सानामा आफ्नो बलको कारणले सबै तपस्वीहरुलाइ दुख दिने गर्दथे - त्यसै क्रममा एउटा ऋषिले दिएको श्राप अनुसार हनुमानले आफ्नो सबै ज्ञान भुलेका थिए  । तर आवश्यक परेको खण्डमा कसैले याद गराइदिएमा याद हुने थियो । त्यसपछी हनुमान आफ्नो ज्ञानको भारी बोकेर लंका तर्फ प्रस्थान गर्छन ।

लंकाको अशोक वाटिकको एउटा वृक्षको फेदमा बसेकी सीता भेट्छन् हनुमानले । रुखमा लुकेर हनुमानले रावणको अत्याचार देख्छन् । रावणले मर्जीले मलाइ प्रेम नगरुन्जेल म तँलाइ छुन्न भन्छ । सिताको वचन खप्न नसकेर चन्द्रहास खड्ग उचालेर हान्न लाग्दा सिताले घासको टुक्रो जलेर भस्म हुने डर देखाउछिन् । सिताको पतिब्रताको प्रभावले रावण पत्नी मन्दोदरीले रावणलाइ रोक्छिन् ।



उता हनुमानले रामले पठाएको औठी दिएपछी हनुमान लाई श्रीरामको दुत भनेर चिन्छिन् । हनुमान भोक लागेको र रावणको सेनाको बल जाच्न अशोक वाटिकाको वृक्ष मास्न लाग्छन् । वाटिकाका सेनाले आक्रमण गर्छन् र हनुमानले सबै सैनिकलाइ परास्त गर्छन । एउटा बानरको उपद्रवको राज समक्ष पेश हुन्छ । रावणले छोरो अक्षय कुमारलाइ बानरको बिरुद्धमा लडाइ लड्न पठाउछ तर हनुमानले उक्त अक्षयकुमारको हत्या गर्दिन्छन् ।

अक्षय कुमारको हत्यापछी इन्द्रजित आफ्नो भाइको बदला लिन बाटिकामा आएर युद्ध गर्न लाग्छ- निकै अस्त्रले केही गर्न सक्दैन त्यसपछी ब्रम्हास्त्र छोड्छ - हनुमानले ब्रम्हास्त्र चिनेर आफैँ बाधिएर रावण समक्ष उपस्थित हुन्छन् ।


रावण र रामको बातचित घमासान हुन्छ । जिब्रो काट्ने आदेशलाइ रोकेर सबै बृतान्त ( रामको दुत भन्ने सुनाउछन् ) , अनि दुतलाइ मार्ने नियम छैन भनेर विभिषणको अनुरोधमा  हनुमान ( बानरको )पुच्छर जलाउने आदेश प्राप्त हुन्छ !


जति तेलको पोछा पुच्छर मा बाध्न लाग्यो त्यति पुच्छर लामो हुन्छ । त्यसपछी पुच्छरमा आगो लाग्ने बित्तिकै उनी हावामा उड्छन र सबै लंकालाई दहन गर्छन। विभिषणको घर बाहेक सबै सबै जल्छ । पछि रावणले विश्वकर्माको अनुरोधमा सबै बनाउने आज्ञा दिन्छ।

त्यसपछी सितासग चिनो लिएर उनी रामको लागि प्रस्थान गर्छन् । ( इन्द्रको छोरा जयन्त - कागको रुप लिएर सितालाइ खुट्टामा ठुंदा र दुख दिदा रामले कुशको सिन्का फुकेर वाण छोडेर उक्त कागको एउटा आखो फुटाएका हुन्छन् र यो कहानी राम सितालाइ मात्र थाहा हुन्छ ) यो विवरणले सीता भेटेको पक्का हुन्छ ।

हनुमान फर्किएर रामलाइ भेट्छन सीता भेटेको खबर सुनाउछ्न् - चिनो दिन्छन् सुनाउछन् । रामले निकै पीर प्रकट गर्छन् । सुग्रीवले सबै वानर र सेनालाइ अनुमती दिन्छन । राम आफैले सेनापती भएको बताउछन । निलले अगाडि सेनालाइ बाटो देखाउने जिम्मा लिन्छन् - सुग्रीव हनुमान राम लक्ष्मण जाम्बबंत बिचमा बसेर लंकातर्फ प्रस्थान गर्छन् । महासागर नजिक पुग्छन र दण्डवत गर्छन् ।

रावणलाइ आफ्नो गल्ती नदोहोर्‍याउन मन्दोदरीले निकै प्रयाश गर्छिन तर पनि असफल हुन्छिन् । रावण आफ्नो घमन्डले उन्मत्त हुन्छ ।

त्रीजटाले रामको आगमन सागरको छेउमा भएको सुनाउछिन , सिताले ढुक्कको श्वास फेर्न लाग्छिन् ।

रावणलाइ डर हुन्छ र आफ्ना सुचकको जानकारी लिएर सभामा राम बिरुद्ध कसरी सफलता प्राप्त गर्न सकिन्छ भनेर  सल्लाह हुन्छ । विभिषणले सितालाइ इज्जतसाथ फर्काउन अनुरोध गर्छन् तर रावण लगायत सबैले विरोध गर्छन् । रावणले भरिएको सभामा बेइजत गरेर लात्ताले हानेर बहिर्गमन गर्छन् । आफ्नो अपमान भएपनी रावणको सद्बुद्धिको कामना कामना गर्दै उनी रावणका लागि मरेको र लंका छोडेर जाने बाचा गरेर सभाबाट विदा हुन्छन् ।



आफ्ना प्रजाको प्रेमले विभिषण बिचलन हुन्छन् । आफ्ना निर्दोष सेनालाइ बचाउन रामसग गएर अनुरोध गर्ने निर्णय गर्छन् ।  र सल्लाह लिन आफ्नी आमा कैकेशीको साथ पुग्छन् ।

आमाले पनि आफ्ना पति भिस्रवले भनेको कहानी सुनाउछिन् । भिस्रवले दरबार छोडेर जाने बेलामा भनेका " रावणको पतनको सुरुवाती समय आइसकेको र कान्छो छोरा विभिषणले प्रजाको रक्षा गर्छ " आमाको आग्रह र आफ्ना साथी मन्त्री सहित उनी रामको शरणमा जान्छन् । विभिषण आएको देखेर गुप्तचर आएको आशंकामा रामसग मिल्न नदिने भन्छन सुग्रीवले ।

पछि हनुमानले रामको भक्त भनिसकेपछी रामलाइ भेट्न दिइन्छ  । रामले विभिषणको वृतान्त जानी सकेपछी रावणको अन्त्य गरिसकेपछी सबै राज्य विभिषणको नाममा राज्य दिने भनेर सागर( सबै तिर्थको जलले ) अभिषेक गराउछन् । ।



रामको खबर रावण समक्ष एउटा गुप्तचर मन्त्रीले पठाइरहेको हुन्छ । रावणले सुग्रीवलाइ जालमा फसाएर रामको साथ छोड्न आग्रह गर्छ तर सुग्रीवले कुनै पनि हालतमा मान्दैनन् । विभिषणले अझै रावणलाइ रामको शरणमा आउन दुतमार्फत आग्रह गर्छन् । यो प्रयाश पनि सफल हुन सक्दैन् ।

रामको पक्षमा विभिषण आएपछी - समुद्र राक्षस दलले मात्र उडेर तर्न सक्ने हुन्छ्न भनेर बताउछन् । त्यत्रो किस्किन्धा जवान कसरी लंका लैजाने भनेर राम दोधारमा पर्छन् ।

आफ्नै पूर्वज सगरको कृपाले बनेको महासागरको उपासना गरेर - मार्ग खोजेर सेना तार्ने रामको योजना स्वरुप राम सागरको उपासनाको लागि जल आहारको त्याग गरेर स्तुतीमा ब्यस्त हुन्छन् ।

उता त्रिजटाले सितालाइ रामको खबर सुनाउदा सीता ब्याकुल हुन्छिन् र आफू पनि आहार छोड्ने हटमा पुग्छिन् ।

---

उता नन्दिग्राममा पुगेर माता कौशिल्याले भरत सामु पुगेर राम संकटमा परेको र सीता पनि सगैँ नभएको सपना देखेको कुरा सुनाउछिन् ।

उता तीन दिन सम्मको आराधान पछि पनि महासागर प्रकट नभएपछी राम क्रोधमा ध्यान भंग गर्छन् । जहाँ माया छैन त्यहा डर पनि छैन भन्ने मनसायले सागरलाइ निन्दा गर्छन् । रामले आफ्नो धनुषले ब्रम्हास्त्र वाण प्रहार गर्न लाग्दा - सागर राज विनय भावमा क्षमायाचना गर्दै प्रकट हुन्छन् र रामको चरणमा पर्छन् ।

पाँच तत्व मध्य पानी एक भएकाले ब्रमास्त्र प्रयोग गरेर धर्तीको बिनास नगर्न अनुरोध गर्दा रामले प्रसन्न भएर सागर तर्ने उपाय सुझाउन भन्छन् ।


सागरले नल र निलको कहानी बताउछन् । सानोमा छुद्र नल र निललाइ ऋषिको श्राप परेको जो भगवान विश्वकर्मा का सुपुत्र पनि हुन् । ( ऋषिको सामान जथाभावी फ्याक्ने भएकाले नल र नीलले जति फ्याकेका सामानहरु समुद्रमा सबै उत्रनेछन् - केही पनि डुब्ने छैनन् । यसै श्रापलाइ प्रयोग गरेर सागर तर्न महासागरले सुझाउछन्।

धनुषमा राखेको वाण प्रयोग नगरी फर्किदैन भनेर रामले उक्त वाण कता प्रहार गरौँ भनेर सागरसग सोध्छन् - सागरले उत्तरतर्फ ध्रुमकल्य नामको पावन भुमीमा राक्षसले मेरो जल मुहान लाई दुरुपयोग गरेको त्यही प्रहार गर्नु भनेर अनुरोध गर्दा रामले उक्त भुमी मरुस्थल बन्ने तर जडिबुटी पाइने छ भनेर वाण संधान गर्छन् ।

नल र निललाइ आफ्ना मातापिताको बन्धनको अनुसार आफ्नो कौशल र गुण आफैँ नभन्ने कारणले आफ्नो कौशलता नसुनाएको बताउछन् ।  त्यसपछी नल र निलले पुल बनाउन सहयोग गर्छन् ।